Phó Trưởng Ban Nguyễn Đức Hiển chủ trì Toạ đàm “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”

Đồng chí Phó Trưởng Ban Nguyễn Đức Hiển phát biểu đề dẫn

Phát biểu đề dẫn Toạ đàm, đồng chí Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban cảm ơn các chuyên gia đã dành thời gian đến tham dự Toạ đàm. Đồng chí cho biết, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương được Bộ Chính trị giao nhiệm vụ chủ trì xây dựng Đề án “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. Hiện nay, Tổ Biên tập đã triển khai xong giai đoạn một và đã báo cáo sơ bộ với đồng chí Tổng Bí thư trong buổi đồng chí làm việc với Ban. Dự kiến, dự thảo Báo cáo Đề án sẽ hoàn thành vào khoảng ngày 15/4 để gửi xin ý kiến chuyên gia, sau đó tiếp tục hoàn thiện qua nhiều vòng tham vấn để có sản phẩm hoàn chỉnh vào giữa tháng 5. Nhấn mạnh đây là nhiệm vụ khó, đồng chí Phó Trưởng Ban mong muốn các chuyên gia tập trung góp ý sâu vào các nội dung của Đề án, qua đó giúp Tổ Biên tập định hình rõ hơn cách tiếp cận và xử lý những nội dung còn vướng mắc, cụ thể như: Tên của Đề án, khung đề cương của Báo cáo Đề án, ý tưởng và nội dung chủ yếu của mô hình phát triển đất nước, tên và nội hàm của các mô hình thành phần cùng một số nội dung quan trọng khác.

Đồng chí Nguyên Quân, Nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học công nghệ mở đầu thảo luận

Phát biểu tại Tọa đàm, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Quân cho rằng Đề án cân nhắc thu hẹp phạm vi, ưu tiên tập trung vào trụ cột cốt lõi là hoàn thiện mô hình phát triển kinh tế dựa trên khoa học và công nghệ nhằm phục vụ mục tiêu đến năm 2045 của Việt Nam. Mô hình này nên được cấu trúc theo hướng lấy khoa học và công nghệ làm nền tảng trung tâm; các lĩnh vực xã hội, môi trường, quốc phòng - an ninh, văn hóa, nhân lực… đóng vai trò cấu phần hỗ trợ, không tách thành các mô hình độc lập. Đồng thời, phát triển khoa học và công nghệ phải dựa trên hai điều kiện then chốt là vận hành theo cơ chế kinh tế thị trường và tiệm cận thông lệ quốc tế. Cần tính đến các ràng buộc môi trường, cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 và những bất định của bối cảnh địa chính trị, công nghệ toàn cầu để định hướng tăng trưởng. Đồng thời, trong cách đặt tên, Đề án không cần tách riêng nội dung đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vì đây là các bộ phận cấu thành của lĩnh vực khoa học và công nghệ.

TS. Trần Quốc Khánh, Nguyên Thứ trưởng Bộ Công thương tham gia thảo luận

Theo đồng chí Trần Quốc Khánh, nguyên Thứ trưởng Bộ Công thương, trước hết cần thống nhất rõ khái niệm “phát triển” và “mô hình phát triển”. Theo đó, phát triển không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn bao gồm các yếu tố bảo đảm tính bền vững của tăng trưởng như cơ cấu kinh tế hợp lý, công bằng xã hội, chỉ số phát triển con người, môi trường, quốc phòng – an ninh và văn hóa. Bên cạnh đó, trong mô hình phát triển, yếu tố rất quan trọng là thể chế và chính trị. Thực tiễn từ Đổi mới năm 1986 cho thấy, đột phá lớn nhất chính là đổi mới thể chế, chuyển từ cơ chế tập trung sang vận hành theo các yếu tố thị trường và phân quyền mạnh hơn. Vì vậy, nếu hướng tới một “đổi mới lần hai” mang tính đột phá, không thể không đề cập đến cải cách thể chế, nhất là trong mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường. Về tên gọi và cách tiếp cận, cần làm rõ bản chất để tránh khái niệm dàn trải, thiếu trọng tâm. Về định hướng mô hình, cần cân nhắc kinh nghiệm quốc tế, song không thể sao chép máy móc. Đồng thời, phải đặt trong bối cảnh thế giới hiện nay đã thay đổi, nên việc lựa chọn mô hình phát triển cần gắn với điều kiện thực tế của Việt Nam, đặc biệt là năng lực khoa học công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và quy mô thị trường. Đồng chí khuyến nghị, phát triển dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không thể tách rời thị trường, nhất là thị trường quốc tế. Với quy mô trong nước còn hạn chế, Việt Nam vẫn cần dựa vào hội nhập để tiêu thụ sản phẩm và tiếp cận công nghệ. Tuy nhiên, hội nhập cần chuyển từ “thụ động” sang “chủ động, thông minh”, thích ứng với bối cảnh cạnh tranh và biến động toàn cầu.

TS. Nguyễn Sỹ Dũng, Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội tham gia thảo luận

TS. Nguyễn Sỹ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Việt Nam, Ủy viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng cho rằng, việc xây dựng mô hình phát triển cần xuất phát từ quy luật và kinh nghiệm quốc tế, đồng thời lựa chọn cách tiếp cận phù hợp, khả thi với điều kiện Việt Nam. Thực tiễn cho thấy không có một mô hình chung cho mọi quốc gia, nhưng có quy luật rõ ràng: quốc gia nào nâng cao được năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên nền tảng dữ liệu và nguồn nhân lực thì quốc gia đó sẽ phát triển. Từ kinh nghiệm thế giới, có ba điểm cốt lõi: (i) khoa học và công nghệ không phải là một ngành riêng biệt mà là hệ điều hành của phát triển, gắn chặt với doanh nghiệp, công nghiệp và quản trị quốc gia; (ii) Nhà nước không thay thế thị trường mà đóng vai trò kiến tạo hệ sinh thái, đầu tư vào hạ tầng, thể chế và nguồn nhân lực; (iii) thành công không nằm ở số lượng phát minh mà ở khả năng ứng dụng và lan tỏa vào nền kinh tế.

Trên cơ sở đó, TS. Nguyễn Sỹ Dũng đề xuất mô hình phát triển cho Việt Nam theo cấu trúc “3 tầng, 2 mũi nhọn, 1 thể chế điều hành”. Cụ thể: Ba tầng phát triển: (1) tầng nền tảng gồm hạ tầng số, dữ liệu, kỹ năng số và năng lực tiếp cận công nghệ; (2) tầng ứng dụng đưa công nghệ vào các lĩnh vực kinh tế - xã hội nhằm nâng cao năng suất; (3) tầng công nghệ chiến lược có chọn lọc như AI, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ sinh học, với nguyên tắc “chọn ít, làm sâu”. Hai mũi nhọn đột phá: doanh nghiệp là trung tâm của đổi mới sáng tạo; và phát triển Nhà nước số, nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu và hệ thống liên thông. Một thể chế điều hành: xây dựng thể chế phát triển linh hoạt, cho phép thử nghiệm (sandbox), chấp nhận rủi ro có kiểm soát, bảo vệ người dám làm, đồng thời tháo gỡ các rào cản để khuyến khích đổi mới sáng tạo. Đồng thời, việc triển khai cần tuân thủ ba nguyên tắc: không dàn trải, tập trung trọng điểm; lấy hiệu quả làm thước đo; và cải cách thể chế đi trước công nghệ.

Đồng chí Nguyễn Hồng Sơn, Nguyên Phó trưởng Ban tham gia ý kiến

Trao đổi tại Tọa đàm, PGS. TS. Nguyễn Hồng Sơn, nguyên Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương khuyến nghị, cần làm rõ các khái niệm nền tảng gồm: phát triển, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, mô hình, và đổi mới. Trong đó, phát triển là mục tiêu chung của mọi quốc gia, có thể tiếp cận theo lý luận các hình thái kinh tế – xã hội, với hai trụ cột cơ bản là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Việc lựa chọn cách tiếp cận lý luận phù hợp sẽ giúp định hình rõ nội hàm Đề án. Về vai trò của khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, đây là yếu tố có ý nghĩa xuyên suốt, không chỉ trong kinh tế mà cả quốc phòng – an ninh và quản trị xã hội. Trong bối cảnh hiện đại, quản trị quốc gia không thể hiệu quả nếu không dựa trên dữ liệu, công nghệ và chuyển đổi số. Về “mô hình phát triển”, thực tiễn quốc tế cho thấy đa số các quốc gia không xây dựng mô hình một cách tiên nghiệm, mà mô hình được khái quát từ thực tiễn phát triển. Vì vậy, cần phân biệt giữa “mô hình phát triển” và “mô hình tăng trưởng”, tránh tiếp cận cứng nhắc.

Chuyên gia Phạm Chi Lan tham gia thảo luận

Về cách đặt vấn đề, đồng chí đánh giá cao hướng tiếp cận “đổi mới mô hình phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”, bởi đây là cách hiểu nhấn mạnh vai trò của các yếu tố này như động lực để chuyển đổi từ mô hình cũ sang mô hình mới, thay đổi cả phương thức sản xuất và quan hệ sản xuất. Đồng chí cho rằng, Đề án cần tập trung trả lời ba câu hỏi lớn: (1) Vì sao phải đổi mới mô hình phát triển: làm rõ hạn chế của mô hình hiện tại, yêu cầu mới từ bối cảnh và từ mục tiêu, khát vọng phát triển, đặc biệt là tầm nhìn sau năm 2045. (2) Mô hình mới là gì: cần xác định rõ triết lý, mục tiêu, nền tảng, trụ cột, nguồn lực, cơ chế vận hành và đặc biệt là vai trò của các chủ thể như Nhà nước, thị trường, xã hội và Đảng. (3) Làm thế nào để chuyển đổi: xác định lộ trình, giải pháp để chuyển từ mô hình cũ sang mô hình mới trong giai đoạn đến 2045;..

Đồng chí Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện chiến lược chính sách nông nghiệp và môi trường cho rằng, Với Việt Nam, mô hình phát triển Quốc gia có thể coi là một mô hình phát triển đa chiều, toàn diện, mang tính chất kiến trúc thượng tầng, chỉ số phát triển cuối cùng hướng tới là chỉ số phát triển con người, nên chỉ số này bao gồm phát triển xã hội, chủ quyền an ninh, sức mạnh mềm của văn hóa và tính bền vững của môi trường. Ông đề xuất về 3 trụ cột của mô hình phát triển ở Việt Nam là phát triển bền vững, an ninh quốc phòng, hội nhập quốc tế và đối ngoại.

Quang cảnh tọa đàm

Chuyên gia Phạm Chi Lan nhấn mạnh về mô hình phát triển kinh tế - xã hội, chú trọng đến phát triển toàn diện, nhiều mặt, gắn bó với nhau và không tách rời. Theo bà, sự khác biệt giữa tăng trưởng và phát triển là sự bền vững. Đây là vấn đề cách tiếp cận để đảm bảo cho chất lượng phát triển bền vững và sự bền vững ấy đã được đưa ra từ năm 2012 ở Chiến lược phát triển bền vững, bảo vệ môi trường sinh thái, bảo vệ xã hội, đem lại lợi ích cho toàn xã hội. Chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng, phát triển đòi hỏi cả mặt thể chế và các mặt khác chứ không chỉ là phát triển kinh tế. Bà đánh giá cao nội dung đề án của Ban và phân tích thêm về các nhân tố khác như bối cảnh địa chính trị, quan hệ kinh tế - thương mại và sự tác động đến an ninh, quốc phòng. Chuyên gia Đặng Đình Quý phân tích về vấn đề phát triển toàn diện quốc gia, hướng đến phát triển con người; xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Ông cho rằng, các văn bản chỉ đạo của Đảng phải có tính dự báo. Về tổng thể, cần nghiên cứu về mô hình theo hướng tiếp cận theo nhiệm vụ lớn là phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường. Chuyên gia cũng phân tích về kinh nghiệm phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo ở một số nước trên thế giới và bài học cho Việt Nam. Các chuyên gia cũng đã trao đổi, thảo luận đến các nội dung xoay quanh tên Đề án, mô hình phát triển tổng thể phải thể hiện được cái mới, cách tiếp cận và cấu phần của Đề án. Đại diện Tập đoàn Viettel cho rằng, cần xác định đúng tầm của Đề án là mang tính tổng thể, tích hợp, liên kết lại các Nghị quyết đã ban hành, tổ chức thực hiện như thế nào để tạo ra năng lực cạnh tranh cho Quốc gia. Dưới góc độ doanh nghiệp, đại diện Viettel đánh giá cao cách tiếp cận của Đề án và đề xuất chú trọng đến yếu tố khoa học công nghệ khi xây dựng mô hình của quốc gia. Cần làm rõ vấn đề phát triển nhanh nhưng phải dựa trên năng suất và công nghệ; tăng trưởng cao nhưng phải nâng cấp năng lực quốc gia, có doanh nghiệp dẫn dắt mang tính toàn cầu.

Phát biểu kết luận buổi Tọa đàm, Phó Trưởng Ban Nguyễn Đức Hiển cảm ơn các ý kiến sâu sắc, có giá trị của các chuyên gia, cho rằng đây là cơ sở quan trọng giúp Tổ Biên tập bổ sung thông tin, định hình rõ hơn cách tiếp cận, nội dung và phương pháp thực hiện, qua đó hoàn thiện khung nghiên cứu, hướng tới mục tiêu xây dựng Đề án chất lượng và trình Ban Chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết trong thời gian tới./.

Văn phòng Ban, Viện NCCSCL